درخواست نیابت قضایی به چه معناست؟

در این مقاله از سایت بهترین وکیل شیراز ما قصد داریم احکام قضایی مرتبط با نیابت قضایی را شرح دهیم تا با مفهوم برخی مطالب و درخواست های صادر شده بیشتر آشنایی داشته باشید و لزوم این فرآیندها را در اجرای احکام و پیگیری های قضایی بیشتر درک کنید.

در این مطلب شما مفهوم نیابت قضایی را درک خواهید کرد و با انواع نیابت قضایی آشنا خواهید شد همچنین سوالاتی از قبیل مدت اعتبار نیابت قضایی چقدر است ؟ تفاوت نیابت قضایی در آیین دادرسی مدنی و آیین دادرسی کیفری در چیست؟ درخواست نیابت قضایی چگونه انجام خواهد شد ؟ و سوالاتی از این قبیل را پاسخ خواهیم داد.

نیابت قضایی چیست؟

نیابت قضایی زمانی مطرح می ‌شود که انجام یک اقدام قضایی در حوزه فعالیت دادگاه رسیدگی ‌کننده امکان‌ پذیر نباشد. در چنین شرایطی مقام قضایی می‌ تواند انجام آن اقدام را به مقام قضایی حوزه دیگری واگذار کند. به این ترتیب پرونده بدون نیاز به جا به ‌جایی طرفین یا انتقال روند رسیدگی مراحل لازم را طی می ‌کند. این موضوع در پرونده ‌های مختلف کاربرد دارد. برای مثال، تحقیق از شهود و مطلعان، معاینه محل، بازرسی از اماکن و جمع ‌آوری ادله و آلات جرم می ‌تواند از طریق نیابت قضایی انجام شود. مقام قضایی محل نیز اقدامات تعیین ‌شده را انجام داده و نتیجه را به مرجع درخواست‌ کننده ارسال می ‌کند.
نیابت قضایی باعث صرفه ‌جویی در زمان و هزینه می ‌شود و روند رسیدگی را ساده ‌تر می ‌کند. به ‌ویژه در پرونده ‌هایی که نیاز به بررسی ‌های محلی یا جمع‌ آوری مدارک در شهر دیگری دارند اهمیت بیشتری پیدا می ‌کند. در پرونده ‌های مربوط به صدمات بدنی و مطالبه خسارت نیز ممکن است انجام برخی اقدامات در حوزه قضایی دیگری ضروری باشد. در چنین شرایطی آشنایی با روند قانونی پرونده و نحوه پیگیری آن اهمیت زیادی دارد. به همین دلیل در پرونده ‌های تخصصی مربوط به دیه مشورت با بهترین وکیل دیه در شیراز می ‌تواند به شناخت دقیق ‌تر مراحل قانونی و حقوق فرد کمک کند.

تفاوت نیابت قضایی کیفری و مدنی در چیست؟

درخواست نیابت قضایی در آیین دادرسی کیفری که تا اینجا با ماهیت آن آشنا شدیم در مقایسه با ماهیت نیابت قضایی در آیین دادرسی مدنی تفاوت چندانی ندارد و تنها در فرآیند آن تفاوتی وجود دارد که در ادامه به آن خواهیم پرداخت.

نیابت قضائی در ماده 290 قانون آیین دادرسی مدنی تعریف شده است. براساس این ماده، در مواردی که دلایلی همانند تحقیقات از مطلعین و گواهان / معاینه محل و یا هر اقدام دیگری موجب آن شود که رسیدگی در دادگاه دیگری خارج از حوزه رسیدگی کننده انجام شود، مرجع مذکور به مرجع صالح باید نیابت دهد تا رسیدگی را انجام دهد مگر اینکه مباشرت دادگاه شرط بوده باشد. همچنین پس از رسیدگی توسط دادگاه نیابت گیرنده، باید رسیدگی مورد وثوق دادگاه نیابت دهنده باشد وگرنه معتبر نخواهد بود.

همچنین براساس ماده عنوان شده، موارد اعطای نیابت قضایی فقط به تحقیقات از مطلعین و گواهان و معاینه محل محدود نمیشود. و ذکر جمله ” هر اقدام دیگری ” این اختیار را به دادگاه میدهد تا در هر موردی که خود تشخیص میدهد، درخواست اعطای نیابت قضایی کند.

جهت آشنایی با نکات حقوقی جالب کلیک نمایید

انواع نیابت قضایی

نیابت قضایی را می ‌توان بر اساس محدوده اختیارات و محدوده جغرافیایی به انواع مختلفی تقسیم کرد. شناخت این دسته ‌بندی به افراد کمک می‌ کند بدانند در هر پرونده چه مرجعی مسئول انجام اقدامات قضایی خواهد بود و حدود وظایف آن مرجع تا کجا است.

از نظر محدوده اختیارات

از نظر میزان اختیارات نیابت قضایی به دو نوع عام و خاص تقسیم می ‌شود. در نیابت عام انجام مجموعه اقدامات مربوط به یک موضوع یا بخش مشخصی از رسیدگی به مرجع قضایی دیگری واگذار می‌ شود. در این حالت مرجع نیابت ‌گیرنده اختیار بیشتری برای انجام امور تعیین ‌شده دارد و می ‌تواند اقدامات لازم را در چارچوب نیابت انجام دهد.

در نیابت خاص تنها یک اقدام مشخص یا بخشی از اقدامات پرونده به مرجع قضایی دیگری سپرده می‌ شود. برای مثال ممکن است دادگاه از مرجع قضایی شهر دیگر بخواهد از یک شاهد تحقیق کند یا محل خاصی را مورد بررسی قرار دهد. پس از انجام اقدام مورد نظر نتیجه به مرجع اصلی اعلام می ‌شود.

از نظر محدوده جغرافیایی

در پرونده ‌های کیفری گاهی انجام تحقیقات یا برخی اقدامات قضایی در حوزه‌ ای غیر از محل رسیدگی به پرونده ضرورت پیدا می ‌کند. در چنین شرایطی، نیابت قضایی می ‌تواند روند انجام این اقدامات را تسهیل کند. آشنایی با انواع نیابت قضایی از نظر جغرافیایی برای افرادی که با پرونده ‌های کیفری، اقتصادی یا جرایم خاص مواجه هستند اهمیت زیادی دارد. در پرونده ‌هایی مانند: قاچاق کالا و ارز نیز شناخت دقیق مراحل رسیدگی اهمیت بیشتری پیدا می ‌کند. در چنین شرایطی، دریافت راهنمایی از بهترین وکیل قاچاق کالا و ارز شیراز می ‌تواند به فرد در شناخت مسیر قانونی پرونده کمک کند.

نیابت قضایی کیفری در قانون آیین دادرسی از نظر محدوده جغرافیایی به دو بخش نیابت قضایی داخلی نیابت قضائی خارجی ( بین‌المللی ) تقسیم بندی می شود.

نیابت قضایی داخلی یکی از انواع نیابت قضایی کیفری می باشد. زمانی که یک مرجع قضایی در داخل کشور به مرجع قضایی دیگر در داخل کشور ( ایران ) نیابت دهد. یعنی هم دادگاه نیابت دهنده و هم دادگاه نیابت گیرنده هر دو در ایران باشند، تعریف می شود. دادگاه معطی نیابت نیز بر اساس قوانین داخلی و قوانین ایران به موضوع پرونده رسیدگی خواهد کرد و نهایتا پرونده و نتیجه رسیدگی را به دادگاه اولیه گزارش خواهد داد. در صورتی که نتیجه رسیدگی مورد وثوق دادگاه اولیه باشد ختم رسیدگی اعلام می گردد. لازم به ذکر است، دادگاه نیابت دهنده نمی‌تواند شعبه خاصی را انتخاب کند. بلکه به حوزه قضایی دارای صلاحیت درخواست خود را ارسال می کند و رییس حوزه تقسیم کار را نهایتا انجام خواهد داد.

نیابت قضایی خارجی یکی از انواع نیابت قضایی کیفری می باشد. در واقع نیابت قضائی خارجی یا قرار نیابت بین المللی در ماده 291 قانون آیین دادرسی مدنی پیش بینی شده است. درخواست نیابت قضایی بین المللی زمانی است که یکی از مراجع قضایی ایران تقاضای نیابت قضایی از یکی از مقامات قضایی کشورهای خارجی دارد. بطور مثال: از طرف تهران نیابتی به یکی از مراجع قضایی در فرانسه داده می‌شود. این تحقیقات نیز باید مورد وثوق دادگاه قرار گیرند وگرنه معتبر نخواهند بود. همچنین تحقیقات نیز در دادگاه های خارجه باید با توجه به قوانین ایران صورت گیرد و اگر مطابق قوانین و روند رسیدگی خودشان باشد، تشخیص اعتبار یا عدم اعتبار آن با دادگاه در ایران خواهد بود. البته باید این نکته را در نظر داشت که در درخواست نیابت قضایی بین‌المللی باید یا معاهده‌ای در این زمینه با کشور مورد نظر وجود داشته باشد یا معامله متقابل (مخالف نبودن با موازین اسلام و اخلاق حسنه و نظم عمومی) صورت گیرد. یعنی اگر ایران نیابت قضایی از طرف فرانسه را می‌پذیرد، آن‌ها هم باید بپذیرند. در خصوص قرار نیابت بین المللی فقط به ” تحقیقات ” اشاره شده است. و در واقع بر خلاف ماده 290 قانون آیین دادرسی مدنی که عبارت ” هر اقدام دیگری ” را ذکر کرده بود، در اینجا فقط عبارت ” تحقیقات ” ذکر شده است. و موارد دیگر قابل درخواست نیابت قضایی بین المللی نمی باشد.

با توجه به تفاوت ‌های موجود میان نیابت داخلی و خارجی بررسی شرایط هر پرونده اهمیت دارد. انتخاب مسیر مناسب برای پیگیری پرونده نیز باید با توجه به موضوع اتهام، مرجع رسیدگی‌ کننده و نوع اقدام قضایی مورد نیاز انجام شود. در این شرایط مشورت با وکیل شیراز می ‌تواند به روشن شدن مراحل قانونی و نحوه پیگیری نیابت قضایی کمک کند.

مدت اعتبار نیابت قضایی چقدر است؟

مدت زمان درخواست نیابت قضایی کیفری توسط دادگاه یا دادسرای مبداء در نیابت قضایی اعلام خواهد شد. تا دادگاه مقصد که مامور اجرای نیابت است زمان انجام پیگیری های لازم را داشته و در موعد مقرر در نیابت به دادگاه یا دادسرای مبداء اعلام و پرونده نیابتی را با اعلام نتیجه عودت دهد. بطور معمول این مدت کمتر از سه ماه نخواهد بود. ولی بطور قطعی باید این زمان به دادگاه مقصد اعلام گردد. در مواردی که باید در اسرع وقت این فرآیند انجام شود بهتر است نیابت را تحویل دهید. مدت اعتبار نیابت قضایی کیفری جدید اخذ نماید تا خارج از مدت زمان و فاقد اعتبار نباشد.

موارد درخواست صدور قرار نیابت قضایی

درخواست صدور نیابت قضایی از سوی یک مرجع قضایی به محل مورد نظر دیگر فقط در موارد مقرر در قانون آیین دادرسی کیفری امکان پذیر است. که از مواد 119 تا 121 این قانون به این موضوع اختصاص داده شده و پیش تر توضیحات آن را داده ایم.
به طور کلی مواردی که درخواست قرار نیابت قضایی کیفری و مدنی صادر می شود عبارتند از :

• تحقیق از متهم
• استماع شهادت شهود و مطلعین
• معاینه محلی
• بازرسی از منازل، اماکن و اشیا
• جمع آوری آلات جرم
• و هر اقدام دیگری

اما مواردی وجود دارند که قابل نیابت نمی باشد و عملا درخواست نیابت قضایی کیفری و مدنی برای آن صادر نخواهد شد، عبارتند از:

مواردی که اقرار متهم، شهادت شهود یا شهادت بر شهادت مستند رای دادگاه باشد استماع این موارد توسط قاضی صادر کننده رای الزامی است و قابل نیابت نمی باشد.

در آخر بهتر است بدانید مفاهیم و مواد قانون اساسی نیابت قضایی کیفری را در مواردی که لازم به اجرا می باشد فرآیندی تایید شده می باشد. درخواست نیابت قضایی کیفری بر اساس درخواست بازپرس دادسرا امکان پذیر خواهد بود. و به صلاحدید بازپرس برای تکمیل تحقیقات و نتیجه گیری در روند یک پرونده انجام می شود.

نیابت قضایی چقدر طول میکشد؟

مدت زمان اجرای نیابت قضایی به شرایط هر پرونده و نوع اقدامی که باید انجام شود بستگی دارد. قانون برای تمام نیابت ‌های قضایی مدت زمان ثابت و یکسانی تعیین نکرده است. بنابراین نمی ‌توان برای هر پرونده زمان مشخصی مانند چند روز یا چند ماه در نظر گرفت. مرجع قضایی با توجه به موضوع پرونده، نوع تحقیقات و شرایط اجرای درخواست، روند نیابت را پیگیری می ‌کند.

در نیابت قضایی مرجع رسیدگی‌ کننده اقدام مشخصی را از مرجع قضایی دیگری درخواست می ‌کند. این اقدام ممکن است تحقیق از شاهد یا مطلع، معاینه محل، بررسی مدارک یا انجام تحقیقات دیگر باشد. پس از اجرای درخواست نتیجه اقدامات انجام ‌شده به مرجع اصلی ارسال می ‌شود. ادامه رسیدگی به پرونده نیز بر اساس اطلاعات و نتایج به ‌دست‌ آمده انجام خواهد شد. نوع اقدام مورد درخواست یکی از مهم ‌ترین عوامل موثر بر زمان اجرای نیابت است. برای مثال اگر موضوع نیابت فقط تحقیق از یک شخص باشد ممکن است روند اجرای آن نسبتا سریع انجام شود.

اما در مواردی که نیاز به بررسی محل، شناسایی افراد، جمع ‌آوری مدارک یا انجام چند اقدام مختلف وجود داشته باشد، اجرای نیابت می ‌تواند زمان بیشتری ببرد. محل اجرای نیابت نیز در مدت زمان آن تاثیر دارد. در نیابت داخلی درخواست به حوزه قضایی مربوط ارسال می ‌شود و پس از ارجاع اقدامات لازم توسط شعبه تعیین ‌شده انجام خواهد شد. شرایط کاری شعبه، تعداد پرونده ‌های موجود و نحوه ارجاع درخواست می‌ تواند باعث کوتاه ‌تر یا طولانی ‌تر شدن روند اجرای نیابت شود. در برخی موارد، امکان استفاده از روش‌ های الکترونیکی برای انجام اقدامات قضایی وجود دارد. این روش‌ ها می‌ توانند نیاز به مراجعه حضوری و رفت‌ و آمد را کاهش دهند.

در نتیجه بعضی از اقدامات مورد نظر با سرعت بیشتری انجام می‌ شوند. البته استفاده از این روش ‌ها به نوع اقدام و شرایط پرونده بستگی دارد. نیابت قضایی خارجی معمولا پیچیدگی بیشتری دارد. در این حالت اجرای درخواست به همکاری مراجع قضایی کشور دیگر وابسته است. وجود توافق ‌های قضایی، قوانین کشور مقصد، نحوه ارسال اسناد و زمان پاسخ ‌گویی مرجع خارجی می‌ تواند بر مدت اجرای نیابت اثر بگذارد. به همین دلیل نمی ‌توان مدت مشخصی برای اجرای تمام نیابت ‌های بین‌ المللی تعیین کرد.

اگر مدت قابل توجهی از صدور نیابت گذشته باشد پیگیری وضعیت آن اهمیت پیدا می ‌کند. باید مشخص شود که درخواست به مرجع مقصد ارسال شده یا خیر و آیا اقدامات مورد نظر انجام شده است. بررسی این موارد می ‌تواند از ایجاد تاخیر غیر ضروری در روند رسیدگی جلوگیری کند. در پرونده ‌های تشخیص نحوه پیگیری نیابت و بررسی وضعیت آن ممکن است نیاز به دانش حقوقی داشته باشد. در چنین شرایطی دریافت مشاوره از وکیل تلفنی آنلاین می‌ تواند به فرد کمک کند تا با توجه به شرایط پرونده اقدامات مناسب را بهتر بشناسد.