قانون مهریه چیست ؟
مهریه یا مهر یکی از مهم ترین حقوق مالی زن در ازدواج است که با وقوع عقد نکاح برای او ایجاد می شود. این حق در عقد دائم و موقت وجود دارد و میزان آن با توافق زوجین تعیین می شود. مهریه می تواند سکه، وجه نقد، طلا، ملک یا هر مال دیگری باشد که شرایط قانونی لازم را داشته باشد.
بر اساس ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی زن به محض وقوع عقد مالک مهریه می شود و می تواند نسبت به آن هر نوع تصرف قانونی داشته باشد. بنابراین مالکیت زن بر مهر به طلاق یا پایان زندگی مشترک وابسته نیست. قوانین اصلی مربوط به مهریه در ایران در بخش نکاح قانون مدنی به ویژه مواد ۱۰۷۸ تا ۱۱۰۱ بیان شده اند. این مقررات از چارچوب های اصلی حقوقی مهریه محسوب می شوند و موضوعاتی مانند: شرایط مهر، مالکیت زن، مهر المثل و مهر المتعه را مشخص می‌کنند. در کنار قانون مدنی قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۹۱ نیز مقررات مهمی درباره نحوه وصول مهریه دارد. همچنین قانون نحوه اجرای محکومیت های مالی مصوب ۱۳۹۴ در مرحله اجرای محکومیت مالی از جمله در پرونده های مهریه اهمیت دارد.
بنابراین وقتی از قانون مهریه در ایران صحبت می شود، منظور یک قانون واحد نیست و چند مقرره در کنار یکدیگر مورد استناد قرار می گیرند. برای اینکه مالی بتواند به عنوان مهریه تعیین شود باید قابلیت تملک و انتقال داشته باشد. به همین دلیل می توان سکه، وجه نقد، طلا، خودرو، ملک و اموال دارای ارزش مالی را با رعایت شرایط قانونی به عنوان مهر تعیین کرد. اگر ملک به عنوان مهریه انتخاب شود، مشخصات آن باید به اندازه ای روشن باشد که مال مورد نظر قابل شناسایی باشد. همچنین مهریه نباید موضوعی مجهول یا مالی باشد که قانونا امکان تملک آن وجود ندارد. بنابراین هنگام تعیین مهریه باید علاوه بر ارزش اقتصادی شرایط حقوقی مال نیز مورد توجه قرار گیرد.
یکی از انواع مهریه مهر المسمی است که به مهریه ای گفته می شود که زوجین هنگام عقد مقدار و موضوع آن را مشخص کرده اند. برای مثال اگر در عقد نامه تعداد مشخصی سکه، مبلغ معینی وجه نقد یا یک ملک مشخص به عنوان مهر تعیین شود، همان مال یا میزان تعیین شده، مهرالمسمی محسوب می شود. زن با وقوع عقد مالک مهر المسمی خواهد شد و می تواند مطابق مقررات قانونی برای دریافت آن اقدام کند. بنابراین عدد درج شده در عقد نامه با ضمانت اجرای قانونی وصول مهریه یکسان نیست و باید این دو موضوع را از یکدیگر تفکیک کرد.
نوع دیگر مهریه مهر المثل است. این نوع مهر در شرایطی مطرح می شود که مهریه در زمان عقد به شکل معتبر تعیین نشده باشد یا مهر تعیین شده به دلایل قانونی اعتبار لازم را نداشته باشد. همچنین در برخی شرایط اگر پیش از تعیین مهر میان زوجین نزدیکی واقع شود موضوع مهر المثل مطرح خواهد شد. برای تعیین میزان مهر المثل شرایط و وضعیت زن مورد توجه قرار می گیرد. ماده ۱۰۹۱ قانون مدنی نیز در این زمینه مواردی مانند: وضعیت خانوادگی و شان زن را مورد توجه قرار داده است. بنابراین میزان مهر المثل لزوما با مبلغ یا مالی که زوجین در عقد نامه تعیین کرده اند یکسان نیست. مهر المتعه نیز یکی دیگر از انواع مهر است که شرایط خاص خود را دارد.
اگر در زمان عقد مهریه تعیین نشده باشد و پیش از نزدیکی طلاق واقع شود در شرایط مقرر قانونی زن مستحق مهر المتعه خواهد بود. میزان مهر المتعه با مهر المثل تفاوت دارد و وضعیت مالی مرد در تعیین آن مورد توجه قرار می گیرد. به همین دلیل نباید این دو عنوان را با یکدیگر یکسان دانست. هرکدام از آنها در شرایط مشخصی ایجاد می شوند و مبنای قانونی متفاوتی دارند. مهر السنه نیز عنوانی برگرفته از منابع فقهی است که مقدار آن ۵۰۰ درهم نقره بیان شده است. این نوع مهر با مهریه های رایج مانند سکه یا وجه نقد تفاوت دارد و استفاده از آن در عقد به نحوه توافق و مفاد سند ازدواج بستگی دارد. بنابراین اگر زوجین بخواهند چنین مهری را تعیین کنند باید موضوع آن را به صورت روشن در عقد مشخص کنند تا در زمان مطالبه درباره موضوع تعهد اختلافی ایجاد نشود.
مهریه از نظر نحوه پرداخت نیز به دو عنوان مهم عند المطالبه و عند الاستطاعه تقسیم می شود. در مهریه عند المطالبه اصل بر این است که زن پس از ایجاد حق می تواند مهریه خود را مطالبه کند. در مقابل در مهریه عند الاستطاعه پرداخت مهر با توجه به استطاعت مالی زوج بررسی می شود و اثبات توانایی مالی مرد در روند مطالبه اهمیت پیدا می کند.
یکی از پرسش‌های مهم درباره قانون مهریه میزان حمایت قانونی از وصول آن است. ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۹۱ مقرر کرده است که اگر مهریه هنگام وقوع عقد تا ۱۱۰ سکه تمام بهار آزادی یا معادل آن باشد، وصول آن مشمول مقررات مربوط به محکومیت های مالی است. درباره مازاد بر این میزان نیز قانون ملائت زوج را ملاک پرداخت قرار داده است. بنابراین عدد ۱۱۰ سکه به معنای سقف اصل مهریه نیست و زن اصولا می تواند مهریه بیشتری در عقد نامه داشته باشد. تفاوت اصلی به نحوه اجرای تعهد و ضمانت اجرای قانونی مربوط می شود.
در مرحله اجرای حکم نیز قانون نحوه اجرای محکومیت های مالی مصوب ۱۳۹۴ اهمیت دارد. این قانون روش هایی برای شناسایی و توقیف اموال محکوم علیه پیش بینی کرده است. اگر وصول محکوم به از اموال امکان پذیر نباشد، شرایط قانونی مربوط به اعسار و ضمانت اجرای عدم پرداخت نیز مطرح می شود. ماده ۳ همین قانون شرایط اعمال حبس محکوم علیه را در موارد مقرر بیان کرده است. بنابراین صرف داشتن مهریه به معنای حبس خودکار زوج نیست و اجرای این ضمانت نیز شرایط قانونی مشخصی دارد. در سال های اخیر موضوع تغییر مقررات مربوط به مهریه و مطرح شدن عدد ۱۴ سکه نیز مورد توجه قرار گرفته است.
در این زمینه باید میان اصل مهریه و ضمانت اجرای آن تفاوت گذاشت. مطرح شدن پیشنهاد یا طرحی درباره ۱۴ سکه به خودی خود به معنای محدود شدن میزان مهریه مندرج در عقد نامه نیست. برای تعیین وضعیت قطعی چنین تغییراتی باید متن نهایی قانون و تاریخ لازم الاجرا شدن آن بررسی شود. بنابراین نمی توان صرفا بر اساس خبر ها یا مطالب منتشر شده نتیجه گرفت که مهریه بیشتر از ۱۴ سکه قابل مطالبه نیست. در نتیجه قانون مهریه در ایران مجموعه ای از مقررات است که از زمان تعیین مهر تا مطالبه و اجرای آن را پوشش می دهد.
در پرونده های اختلافی بررسی دقیق عقد نامه، نوع مهر و شرایط مالی زوج اهمیت زیادی دارد. به همین دلیل دریافت مشاوره از بهترین وکیل پایه یک دادگستری شیراز می تواند به شناخت حقوق طرفین و انتخاب مسیر قانونی متناسب با شرایط پرونده کمک کند.
قوانین مهریه در ایران
قوانین مهریه در ایران بر پایه مقررات قانون مدنی و قوانین مرتبط با خانواده تنظیم شده اند. مهم ترین احکام مربوط به مهریه در قانون مدنی مصوب ۱۳۰۷ آمده است. مواد ۱۰۷۸ تا ۱۱۰۱ این قانون، شرایط و آثار مختلف مهر را مشخص می کنند. برای نمونه ماده ۱۰۷۸ مالی را قابل تعیین به عنوان مهر می داند که مالیت داشته و قابل تملک باشد. همچنین طبق ماده ۱۰۸۲ زن به محض وقوع عقد مالک مهریه می شود. بنابراین مطالبه مهریه الزاما به جدایی زوجین وابسته نیست. در کنار قانون مدنی قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۹۱ نیز مقررات مهمی درباره مهریه دارد. همچنین قانون نحوه اجرای محکومیت های مالی مصوب ۱۳۹۴ در مرحله اجرای احکام مالی اهمیت پیدا می کند. بنابراین قوانین مهریه در ایران را نمی توان به یک قانون خاص محدود کرد.
نوع مهریه، میزان آن، مفاد عقد نامه و وضعیت مالی زوج می تواند بر نحوه مطالبه و اجرای این حق اثر بگذارد. به همین دلیل بررسی دقیق شرایط هر پرونده پیش از اقدام قانونی اهمیت دارد. در چنین شرایطی دریافت راهنمایی از بهترین وکیل در شیراز می تواند به بررسی اسناد و انتخاب مسیر قانونی متناسب با پرونده کمک کند. مهریه تنها مختص نظام حقوقی ایران نیست. مفهوم مهر در بسیاری از نظام های حقوقی کشور های مسلمان نیز وجود دارد. با این حال مقررات مربوط به آن در همه این کشور ها یکسان نیست.
همچنین ببینید:
پژوهش های حقوقی تطبیقی نشان می دهند کشورهای مسلمان در زمینه حقوق خانواده ترکیبی متفاوت از قواعد فقهی و قوانین داخلی دارند. برای مثال: مصر، مراکش و اندونزی هرکدام مقررات خاصی درباره ازدواج و مسائل خانوادگی اجرا می کنند. تفاوت میان ایران و سایر کشور های اسلامی بیشتر در نحوه تبدیل قواعد فقهی به قانون و شیوه اجرای آنها دیده می شود. در برخی کشور ها قوانین خانواده بر پایه یک مذهب فقهی مشخص تدوین شده اند. در برخی دیگر مقررات جدید در کنار قواعد اسلامی قرار گرفته اند. برای نمونه مراکش در سال ۲۰۰۴ قانون خانواده جدیدی تصویب کرد. اندونزی نیز از قانون ازدواج مصوب ۱۹۷۴ و مقررات مربوط به دادگاه های دینی استفاده می کند.
بنابراین نمی توان گفت تمام کشور های اسلامی دقیقا همان قوانین مهریه ایران را دارند. اصل تعلق مهر به زن در بسیاری از نظام های حقوقی اسلامی مشترک است. با این حال میزان مهر، نحوه ثبت، زمان پرداخت، امکان مطالبه و شیوه اجرای تعهد می تواند متفاوت باشد. حتی در کشور های مسلمان نیز قوانین داخلی، ساختار دادگاه ها و مقررات خانواده می توانند آثار متفاوتی برای زوجین ایجاد کنند.
پرداخت مهریه چگونه هست؟
نحوه پرداخت مهریه به نوع آن و مفاد عقد نامه بستگی دارد. در حال حاضر مطرح شدن مقررات جدید درباره ۱۴ سکه به معنای محدود شدن اصل مهریه به این تعداد نیست. اصلاحات پیشنهادی بیشتر به ضمانت اجرای پرداخت مربوط می شود و تا زمان نهایی شدن مراحل قانونی نمی توان آن را قانون لازم الاجرا دانست. اگر مهریه سکه باشد زوج باید تعداد سکه های تعیین شده در عقد نامه را پرداخت کند.
اختلافات مربوط به نحوه اجرای تعهد با توجه به قوانین حاکم و وضعیت مالی زوج بررسی می شود. در صورتی که مهریه وجه نقد باشد مبلغ درج شده در عقد نامه مبنای تعهد قرار می گیرد. پرداخت می تواند با توافق طرفین به صورت یکجا یا طبق شرایط توافق شده انجام شود. در صورت صدور حکم و عدم پرداخت مقررات اجرای محکومیت های مالی اعمال خواهد شد. اگر ملک به عنوان مهریه تعیین شده باشد، اصل بر انتقال همان ملک مشخص شده در عقد نامه است.
مشخصات ملک باید به اندازه ای دقیق باشد که مال مورد تعهد قابل شناسایی باشد. در صورت وجود شرایط قانونی انتقال، تشریفات مربوط به تنظیم سند رسمی نیز باید انجام شود. با توجه به تغییرات مطرح شده درباره ضمانت اجرای مهریه بررسی متن عقد نامه و مقررات زمان مطالبه اهمیت زیادی دارد. بنابراین در پرونده های اختلافی مشورت با بهترین وکیل طلاق در شیراز می تواند برای تعیین شیوه صحیح مطالبه یا پرداخت مهریه مفید باشد.
قانون مهریه مهریه در دوران عقد
بر اساس ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی زن به محض وقوع عقد نکاح مالک مهریه می شود و می تواند در آن هرگونه تصرف قانونی داشته باشد. بنابراین دوران عقد مانعی برای مطالبه مهریه ایجاد نمی کند و زن برای درخواست مهر خود الزاما نباید منتظر شروع زندگی مشترک یا طلاق بماند. اگر زن در دوران عقد مهریه خود را مطالبه کند و قصد جدایی نیز نداشته باشد اصل حق او نسبت به مهریه همچنان برقرار است.
میزان مهریه نیز بر اساس مفاد عقد نامه و شرایط قانونی پرونده مشخص خواهد شد. با این حال وضعیت مهریه در صورت جدایی پیش از برقراری رابطه زناشویی متفاوت است. مطابق ماده ۱۰۹۲ قانون مدنی هرگاه شوهر پیش از نزدیکی همسر خود را طلاق دهد زن مستحق نصف مهریه تعیین شده خواهد بود. بنابراین اگر زن در دوران عقد از شوهرش طلاق بگیرد و میان آنها نزدیکی واقع نشده باشد اصل بر تعلق نصف مهر است. اگر زن پیش از طلاق تمام مهریه را دریافت کرده باشد، باید مازاد بر نصف را به شوهر بازگرداند.
در مقابل اگر پیش از طلاق میان زوجین نزدیکی واقع شده باشد، زن اصولا مستحق تمام مهریه تعیین شده در عقد نامه خواهد بود. بنابراین صرف اینکه زوجین هنوز زندگی مشترک خود را آغاز نکرده اند باعث نصف شدن مهریه نمی شود. معیار مهم در این زمینه وقوع یا عدم وقوع نزدیکی پیش از طلاق است. فسخ نکاح نیز با طلاق تفاوت دارد و مقررات جداگانه ای برای آن وجود دارد. طبق ماده ۱۱۰۱ قانون مدنی اگر عقد نکاح پیش از نزدیکی فسخ شود، زن اصولا حق دریافت مهر ندارد. استثنای این حکم فسخ نکاح به دلیل عنن مرد است که در این حالت زن مستحق نصف مهر خواهد بود.
زمان مطالبه مهریه، نوع جدایی، وقوع یا عدم وقوع نزدیکی و مفاد عقد نامه از مهم ترین این عوامل هستند. اگر زن بدون درخواست طلاق در دوران عقد مهریه خود را مطالبه کند، اصل بر مالکیت او نسبت به مهریه تعیین شده است. در صورت وجود اختلاف درباره میزان یا نحوه مطالبه نیز بررسی دقیق شرایط عقد می تواند از بروز اشتباه جلوگیری کند. در پرونده های پیچیده مشورت با یک وکیل شیراز می تواند به بررسی اسناد و تعیین مسیر قانونی مناسب کمک کند.